Het schemerdonker valt sneller tussen de stokoude beuken van het Vijlenerbos dan waar ook in Nederland. Wie vandaag over de knoestige boomwortels en door de diepe holle wegen van dit hoogstgelegen bosgebied wandelt, hoort hoogstens het geritsel van de wind door het bladerdak of het roepen van een bosuil. Toch was dit grensgebied tussen Vaals, het Belgische Gemmenich en het Duitse Aken zeventig jaar geleden het toneel van een kat-en-muisspel op leven en dood. In de schaduw van de nacht waagden honderden dorpsbewoners hier hun leven voor een paar kilo boter, tabak of koffie.
Het grensgebied als vloeibaar landschap
Vlak na de Tweede Wereldoorlog heerste er aan de Duitse zijde van de grens grote schaarste, terwijl in Nederland en België de wederopbouw op gang kwam. Het prijsverschil tussen de landen maakte illegale grensoverschrijdingen tot een lucratieve, maar uiterst gevaarlijke handel. Vooral boter – in Duitsland ‘het gele goud’ genoemd – bracht een vermogen op. Jonge mannen uit Vaals, Lemiers en het Belgische grensgebied trokken met zwaar beladen rugzakken, soms wel veertig kilo zwaar, de steile hellingen op.
Het terrein rond grenspaal 12, verscholen in de dichte begroeiing nabij het Drielandenpunt, vormde het epicentrum van deze sluikhandel. Het reliëf van het Vijlenerbos, dat op sommige plaatsen stijgt tot ruim driehonderd meter boven NAP, bood ideale dekking. De smokkelaars kenden elke kuil, elke holle weg en elke omgewaaide eik. De commiezen, zoals de douaniers destijds genoemd werden, stonden voor een schier onmogelijke taak. Zij moesten een grens bewaken die op de landkaart strak getrokken was, maar in het dichte kreupelhout van het grensbos simpelweg niet bestond.
Sporen van linnen zakken en spijkerschoenen
Wie de route vanaf de rand van het bos bij Restaurant Buitenlust volgt richting de Belgische grens, treedt letterlijk in de voetsporen van deze naoorlogse avonturiers. De paden die nu dienen als geliefde wandelroutes, waren destijds ‘geheime’ wisselpaadjes. Smokkelaars droegen vaak linnen zakken over hun schoenen om hun voetsporen in de Limburgse löss te wissen. Sommigen gooiden kraaienpootjes – aan elkaar gelaste metalen punten – achter zich als ze op de vlucht sloegen voor de douanehonden.
Grenspaal 12 staat er nog steeds, een verweerde stenen getuige van deze roerige periode. Op de steen zijn de gegraveerde letters ‘N’ en ‘B’ nog altijd goed zichtbaar. Als je hier stilstaat en het dichte bos in kijkt richting Preusbos en het Preuswald over de Duitse grens, voel je de beklemming van destijds. Het was een streek van pure overlevingsdrang, waar bijna elke familie wel een oom of broer had die ’s nachts ‘over de paal’ ging.
Een wandelroute vol verhalen en steile klimmen
Een van de mooiste manieren om deze historie te ervaren is de grensoverschrijdende wandeling die vanuit Vaals via het Vijlenerbos naar het Belgische dorpsplein van Gemmenich leidt. Vanaf de Epenerbaan daal je af via diepe, door regenwater uitgesleten ravijnen. Hier en daar passeer je de meanderende Zieversbeek, die als een natuurlijke grens door het dal kronkelt.
De vegetatie is hier opvallend rijk. Dankzij de kalkrijke bodem en het specifieke microklimaat op de oosthellingen groeien hier zeldzame planten. Maar de echte aantrekkingskracht van deze route zit in de sfeer. Bij mist of in het late middaglicht transformeren de grillige boomvormen het bos in het decors van de smokkelverhalen van weleer. Je voelt aan je kuitspieren hoe zwaar het moet zijn geweest om met tientallen kilo’s vracht in het pikdonker tegen deze hellingen op te klauteren.
Praktische bezoektip voor dit weekend
Wil je deze historische sfeer zelf ervaren? Trek dit weekend je stevigste wandelschoenen aan en start bij Boscafé ’t Hijgend Hert (Harles 23, Vijlen), het enige echte berghutje van Nederland.
- Route: Vanaf het boscafé loop je via de rode paaltjesroute richting grenspaal 12 en het Drielandenpunt. Combineer dit met het grensoverschrijdende Paden van de Smokkelaar-traject richting Gemmenich.
- Afstand: De rondwandeling is circa 9 kilometer lang en kent flinke hoogtemeters.
- Tip voor vandaag: Neem een zaklamp mee als je aan het einde van de middag op pad gaat. Zodra de zon achter de bosrand verdwijnt, ervaar je pas echt hoe donker het Vijlenerbos kan zijn – precies het moment waarop de smokkelaars vroeger hun spullen bijeenzochten. Sluit je tocht af bij het open haardvuur van het boscafé met een lokaal gebrouwen Vijlener Bosbier.